Dzierżążno Małe to niewielka wieś w Gminie Wieleń. Liczy zaledwie 87 mieszkańców. Oryginalna nazwa wsi pojawia się po raz pierwszy w 1564 r. jako określenie pewnej łąki – Dzierżązna na pustkowiu. W tymże roku dokonano rozgraniczenia dóbr wieleńskich od człopskich; granica dóbr szła skrajem lasu zostawiając go po stronie wieleńskiej, łąka ta dawała 12 stogów siana, była własnością folwarku pod zamkiem w Wieleniu. Tą ciekawą nazwę nosił też pobliski las i rzeczka płynąca przez łakę. (Być może nazwa pochodzi od pewnej rośliny; Słownik etymologiczny Bruecknera z 1927 r. podaje nazwę dzierżęga – roślina z rodzaju wyki).
Początek wsi był typowy; w celu powiększenia dochodów z dóbr wieleńskich Stanisław Górka nadał przywilej „ ostrożnemu Martinowi z Drzonowa” aby u krańca lasu założyć wieś i osiedlić w niej 12 chłopów. Zapewniono im 7 lat wolnych, po okresie wolnizny czynsz roczny wyniósł 7 starych talarów, rocznie do odrobku na pańskim było 21 dni. W latach 1631-32 wieś miała już 41 domostw z 10 pełnymi chłopami. Spis inwentarza z 1653 r. określa wszystkich mieszkańców jako Niemców; sołtysem był Michael Marten a karczmarzem Johann Marten. W 1689 r. karczmarzem był Christoph Kelm, który w 1701 r. sprzedał gospodę Christoph’owi Briese.
Pruski kataster z 1773 r. określa wszystkich mieszkańców jako luteran, we wsi było tylko 2 pełnych chłopów, w tym sołtys, 22 chłopów oraz kosatów po ½ łana. Razem na pow. 600 ha żyły 234 osoby.
Po likwidacji pańszczyzny i regulacji stosunków własnościowych majątek sołtysa –wówczas rodziny Thomas liczył 140 ha. W 1909 r. nastąpiła jego parcelacja. Przy drodze do Górnicy leżał tzw. Freigut założony w 1834 r. w 1902 r. podzielony –pozostała resztka z 85 ha. Z powodu piaszczystej gleby jego właściciele zmieniali się często.
Wieś miała piaszczyste gleby, po parcelacji część ziemi użytkowana była tylko jako las. W 1939 r. wieś miała 38 chłopów z 2 końmi i 32 chłopów z jednym koniem. Istniała kasa oszczędnościowa zarządzana przez Wilhelma Stellmachera,
Obecny kościół wybudowany został w latach 1768-1778. Poprzedni kościół służył w latach 1718-1768 także protestantom z Człopy. Pomimo opłakanego stanu nie mógł być remontowany z powodu przepisów zakazujących stawiania kościołów ewangelickich – wybudowano nad nim osłonę – jakby stodołę i zakryty przed wzrokiem ludzkim remontowano).
W 1789 r. wieś liczyła 46 dymów. Pod koniec XIX w. według SGKP; Dzierzno Małe, wieś i gmina; 3 miejsca: D. Małe – wieś, D. Małe – kolonia, Im Busch-kolonia; 87 domów, 724 mieszkańców (723 ewangelików, 1 żyd, 142 analfabetów) .Liczba ludności w 1816 r. -220 osób, w 1864 r. -700 osób ,w 1878r. -747 osób, w 1910 r. -569 osób ,w 1930 r. -553 osoby na 2107 ha. W 1925 r. było siedziba gminy wiejskiej do której należało kilka mniejszych nieistniejących dzisiaj osad (Buchwerder, Busch, Kottscher Ort, Lippinken See). Razem liczba mieszkańców całej gminy wynosiła 559 mieszkańców ( 553 protestantów, 1 katolik, 3 ateistów) żyjących w 96 domach.
W styczniu 1945 r. wkraczająca Armia Czerwona zabiła 5 mężczyzna, 9 zostało zesłanych do Rosji, z tego 7 zaginęło. Straty materialne to spalonych 5 domów mieszkalnych
Warto zobaczyć:
- Zespół dawnego kościoła ewangelickiego: kościół drewniany z pocz. XVll wieku, przebudowany w 1746 r., rozbudowany (apsyda) w 1867 r., . koło niego cmentarz przykościelny, XVll w.
- Zespół szkoły obecnie zagroda nr 5: dawna szkoła z 1911 r. ,budynek gospodarczy, pruski mur., 1911 r.
- Domy nr 1 (XIX w.) ,3 ( koniec XIX w.),7 (XX w.) , 8 ( 1928 r.) ,9 (XX w.),11 ( połowa XIX w.) ,15 ( 1914 r.) ,33 ( XIX w.) ,35 ( XIX w.)
- Budynek gospodarczy w zagrodzie nr 6, pruski mur., pocz. XX w.
